در شمال غربى افريقا و اندلس ، هيچ‌يك از بيمارستان‌هايى كه در گذشته ساخته شده بودند ، به صورت كهن خود تا به امروز باقى نمانده است . كهن‌ترين بيمارستان تونس ، در محلهء دمنهء قيروان به فرمان امير اغلبى ( حك : 224 - 202 ق ) ساخته شده بود . اين بيمارستان از اتاق‌هاى بيماران ، اتاق‌هاى انتظار عيادت‌كنندگان ، مسجدى كوچك و يك حجرهء درس تشكيل شده بود و در آن پزشكان به يارى زنان پرستار سودانى بيماران را درمان مىكردند . نخستين بيمارستان بزرگ فاس ( در مغرب ) را ابو يوسف يعقوب المنصور باللّه ( حك : 596 - 580 ق ) از موحّدون ، بنا نهاد . او كه براى تأسيس بيمارستان اهميّت زيادى قائل بود ، بزرگ‌ترين پزشكان زمان خود ، از جمله ابن طفيل ، ابن رشد ، ابن زهير الحفيد و فرزند او ، عبد اللّه بن حفيد ، را به دربار خود دعوت كرد و براى مسلمانان بيمارستانى بزرگ ساخت . اين بيمارستان ، چنان‌كه عبد الواحد مراكشى نيز وصف كرده ، بنايى باشكوه بوده است . « 1 » همچنين اين فرمانروا در قلمرو خود براى مجانين ، جذاميان و نابينايان نيز بيمارستانى ساخته بود . سلاطين بزرگ مرينى ، در حفظ اين تأسيسات كوشيدند و خود نيز بيمارستان‌هاى جديدى بنياد نهادند . عبد الرحمن بن هشام ، سلطان علوى ، در 1247 ق در « سلا » ، كنار مقبرهء سيدى بن عاشر ، بيمارستانى ساخت كه تا اين اواخر داير بود . در فاس ، بيماران جذامى را عموما در محلات اطراف شهر ( حاره ) جاى مىدادند . « 2 » در اسپانياى اسلامى ( اندلس ) براى جدا كردن جذاميان در بيرون شهر بيمارستان ويژه‌اى ساخته بودند ؛ از جمله نزديك كاخ « مذية عجب » . به نوشتهء مقرّى ، در دورهء اسلامى در قرطبه پنجاه بيمارستان داير بوده ، اما همهء آنها كاملا از ميان رفته است . پس از دورهء اسلامى در اندلس نيز معماران مسلمان براى شاهزادگان و شاهدخت‌ها و حتى كشيش‌ها در كنار اقامتگاهشان بيمارستان مىساختند ، چنان‌كه بيمارستان لاتينا در مادريد به تصريح وقفنامهء آن ، ساختهء معمارى مسلمان به نام حسن بوده است . « 3 » در دورهء سلجوقى در مناطق مختلف جهان اسلام بيمارستان‌هاى زيادى ساخته شد .

--> ( 1 ) . على بن يوسف قفطى ، همان ، ص 195 ؛ احمد بن على مقريزى ، كتاب المواعظ و الاعتبار فى ذكر الخطط و الآثار ، بولاق ، 1270 ، ص 6 - 405 ؛ ابن ابى اصيبعه ، همان ، ص 301 ، 316 ؛ عيسى بك ، همان ، ص 7 - 116 . ( 2 ) . احمد بن محمد مقرى ، نفخ الطبيب ، چاپ احسان عباس ، بيروت ، 1388 ق / 1968 ، ص 97 ؛ عبد الواحد بن لى مراكشى ، المعجب فى تلخيص اخبار المغرب ، چاپ دوزى ، ليدن ، 1881 ، ص 209 . ( 3 ) . Tu ? rkiye Diyanet Vakfi , Isla ? m Ansiklopedisi , S . V . " Bl ? ma ? ristan " ( by Arsalan TerziogI ? lu ) .